فرزانه باقریان

هر گروه سنی نیازهای منحصر به فردی دارد که با استفاده از تکنیک‌های مناسب، می‌توان مهارت‌های هنری و ذهنی آن‌ها را تقویت کرد. در این مقاله، به بررسی خلاقانه‌ترین و مؤثرترین روش های آموزش نقاشی به کودکان در سنین مختلف می‌پردازیم تا به شما کمک کنیم استعدادهای هنری آن‌ها را شکوفا کنید و لحظاتی سرشار از شادی و خلاقیت برایشان رقم بزنید.

نقاشی شکلی از کار و نشانه‌ای است که حد فاصل میان بازی نمادی و تصویر ذهنی است.

«لوکه» نقاشی را نوعی بازی می‌داند. اما حتی در نقاشی مقدماتی نیز کودک هر شکلی را همسان با هر چیزی نمی‌کند و مانند تصویر ذهنی در آن تقلید و تطبیق و همسازی با واقعیت مشاهده می‌شود.البته باید در نظر داشت که نخستین نقاشی کودکان که بین دو تا دو سال و نیم ظاهر می‌شود، نوعی بازی تمرینی است و تقلیدی در آن دیده نمی‌شود.

مختصات نقاشی در گروه‌های سنی مختلف

«لوکه» در مطالعات معروف خود درباره‌ی نقاشی کودکان، مراحلی را پیشنهاد می‌کند و تفسیرهایی به دست می‌دهد که امروزه همچنان معتبر است. پیش از او محققان دو عقیده متضاد داشتند، گروهی بر این باور بودند که نخستین نقاشی کودک براساس واقع‌گرایی است. زیرا سرمشق کودک، الگوهای واقعی است و نقاشی تخیلی، بعدها پدید می‌آید. گروهی برعکس، بر جنبه‌های تخیلی نقاشی مقدماتی تأکید می‌کردند.

بالاخره “لوکه” با بیان نظریات خود به این مشاجره پایان بخشید. او نشان داد که نقاشی کودک تا حدود سن ۹-۸ سالگی تنها در نیت واقع‌گرا است. کودک در آغاز نقاشی آنچه را که از کسی یا چیزی می‌داند می‌کشد و در مراحل بعدی است که آنچه را می‌بیند، ترسیم می‌کند.

طبق نظر “لوکه”، واقع‌گرایی در نقاشی مراحل مختلفی دارد؛ واقع‌گرایی تصادفی یعنی کودک ضمن خط‌خطی کردن‌ها، شکلی را می‌یابد که با واقعیت تطبیق می‌کند. مرحله‌ی واقع‌گرایی ناقص، مرحله‌ای است که کودک نمی‌تواند هنوز عناصر گوناگون یک تصویر را با یکدیگر در یک مجموعه هماهنگ قرار دهد، بنابراین، آن‌ها را کنار یکدیگر می‌چیند. برای مثال، کلاه را بالاتر از سر آدم قرار می‌دهد و تکمه‌ها را بیرون از بدن ترسیم می‌کند.

کشیدن آدمک یکی از الگوهایی است که بیش از سایر الگوها در این دوره به چشم می‌خورد. آدمک کله گنده که تنها سری است بی‌تن با زائده‌های باریکی به جای دست و پا، متعلق به همین دوره است.

سپس مرحله واقع‌گرایی فکری فرا می‌رسد. در این مرحله اشکالات پیش دیده نمی‌شود، ولی نقاشی کودک برگردان ویژگی‌های مفهوم است و در آن قواعد مناظر دیداری مراعات نمی‌شود. برای مثال در چهره‌ی انسانی که از نیمرخ کشیده شده است، دو چشم می‌گذارد، زیرا انسان دارای دو چشم است. یا علاوه بر پای مرئی سوارکار، پای دیگر او را که در پشت اسب قرار دارد، می‌کشد.

در ۹-۸ سالگی واقع‌گرایی دیداری، جانشین واقع‌گرایی فکر می‌شود. این مرحله دو ویژگی دارد:

اول آن که کودک آنچه را که از یک دیدگاه ویژه دیده می‌شود، نشان می‌دهد و بخش‌های نامرئی در تصویر نمی‌آید. مثلاً فقط بالای درخت را از پشت تصویر یک خانه نشان می‌دهد و تمام درخت را نمی‌کشد. ضمناً اشیایی که دورتر قرار گرفته‌اند، کوچکتر ترسیم می‌شوند.

دوم آنکه موقعیت و محل اشیاء طبق یک طرح کلی (محور مختصات) پیاده می‌شود و نسبت فاصله‌ها رعایت می‌شود.

مراحل «لوکه»، از دوجهت قابل توجه است، نخست آن که این مرحله پیش‌ درآمدی برای مطالعه‌ی تصویر ذهنی است و دیگر آن که این مراحل، با تحول هندسه‌ی خود به خودی کودک، همبستگی دارد.

در یک مرحله از رشد کودک مربع، مستطیل، دایره و بیضی و… را به صورت منحنی بسته، بدون خط و زاویه (تقریباً پس از سن چهار سالگی، کودک تا حدودی موفق به رسم مربع می‌شود) و شکل صلیب و هلال و … را به صورت منحنی باز، می‌کشد. در بررسی نزد کودکان سه ساله، که در زمینه‌ی نقاشی، در فاصله‌ی میان خط‌خطی کردن و واقع‌گرایی ناقص، قرار داشتند و قادر نبودند، از روی یک مربع کپی کنند، مشاهده شده که آن‌ها می‌توانند به خوبی از روی یک شکل بسته، در مورد دایره‌ای که روی پیرامون تصویر قرار داشت و او آن را کشیده بود، داخل و خارج از تصویر را تشخیص دهد.

بنابراین اگر در مرحله‌ی واقع‌گرایی فکری، کودک قواعد منظره و اندازه‌ی فاصله‌ها را نادیده می‌گیرد، ولی قواعد نزدیکی، دوری، درون یکدیگر بودن و بسته بودن و … را رعایت می‌کند.

از همین دریافت‌ها است که پس از ۸-۷ سالگی، قواعد ترسیمی و نظام متری ، یعنی دو ویژگی‌ واقع‌گرایی دیداری توسط کودک به کار گرفته می‌شود. به علاوه کودک در این سن دیدگاه‌های مختلف را در نظر می‌گیرد و قواعد اولیه‌ی منظره را تا حدودی مراعات می‌کند. یعنی کودک می‌تواند یک شیء را از دیدگاه فرد دیگری که روبرو یا سمت راستش قرار گرفته است نقاشی کند.

از ۱۰-۹ سالگی کودک از میان چند تصویر، تصویر درست سه کوه یا سه ساختمان را، که از دیدگاه‌های مختلف به او نشان می‌دهد انتخاب می‌کند. از سوی دیگر، به طور همزمان جهت خط و تشابه و تناسب در نظر گرفته می‌شود و اندازه‌ی دو بعدی و سه بعدی، طبق نظام مرجع‌ها، یا محور مختصات طبیعی تکمیل می‌شود. از سن ۱۰-۹ سالگی (پیش از این سن قادر نیستند) کودکان، به طور متوسط می‌‌توانند سطوح افقی آب را در ظرف‌هایی که به طور متفاوت خم شده و یا خط عمودی را که روی آب قرار گرفته است، درست بکشند. بدین ترتیب مختصات تصویری آنها شکل می گیرد.

مدرس: گرافیک،تصویرسازی،  نقاشی و عکاسی