محمدرضا آذین

در حالی که ۷۰ درصد زمین از آب تشکیل شده است، اما فقط حدود ۰.۵ درصد آن آب شیرین قابل دسترس برای آشامیدن، شستشو و آبیاری محصولات کشاورزی است و بخش زیادی از این آب به دلیل افزایش تقاضا و تشدید گرما و خشکسالی مرتبط با تغییرات اقلیمی، کمیاب‌تر می‌شود.

بحران آب در خارومیانه

حدود ۲ میلیارد نفر در سراسر جهان در حال حاضر به آب آشامیدنی تازه دسترسی منظم ندارند، در حالی که نیمی از جمعیت جهان در بخشی از سال، با کمبود آب روبرو هستند.

كمبود آب در سال‌هاي اخير به عنوان يك دغدغه جدي براي كشورمان مطرح بوده. اخيرا نيز زنگ خطر كمبود آب براي كشور به صدا درآمده است. البته با يك نگاه گسترده‌تر مي‌توان گفت كمبود آب به عنوان يك بحران جهاني مورد توجه كشورها و سازمان‌هاي بين‌المللي است. به طوري كه پيش‌بيني مي‌شود تا سال 2026 تقريبا 5/3 ميليارد نفر در دنيا در معرض بحران آب قرار خواهند داشت. اين شرايط، رقابت در زمينه منابع آب جهاني را افزايش داده و بهره‌برداري از منابع آب به چالشي اساسي تبديل خواهد شد. لذا برنامه‌ريزي منابع آب در روابط سياسي، اقتصادي و اجتماعي حاكم بر ملت‌ها و دولت‌ها موثر خواهد بود. شرايط جديد منابع و مصارف آب، شيوه‌هاي جديد در برنامه‌ريزي منابع آب را طلب مي‌كند. در اين راستا مفاهيم و شاخص‌هايي چون آب مجازي توسعه يافته‌اند.

کمبود آب در خاورمیانه تنها به دلیل کم کمبود فیزیکی آب نیست. مسائلی است ساختاری مانند زیرساخت ها ناکافی برای مدیریت کارآمد آب بی ثباتی سیاسی و عدم اعتماد بین کشور ها وضعیت را پیچیده تر کرده است.

مناقشه بر سر منابع آب در خاورمیانه اساسا دو بعد حیاتی دارد بعد اول تفاوت در مواضع فنی و سیاسی و نگرش های بین بازیگران در مورد کمبود منابع آب. بعد دوم مربوط به فقدان قوانین بین المللی تثبیت شده و مورد توافق مربوط به تقسیم آب است.

تحقیقات اخیر نشان می دهد که کسری آب در خاورمیانه تا سال 2050 تشدید می شود حجم آب های سطحی تجدید پذیر در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس تقریبا چهار میلیارد متر مکعب است در حالی که ظرفیت آب شیرین کن ها حدود4/26میلیارد متر مکعب تقاضا سالانه آب برای سال 2050 و نه به سیصد و نود و سه میلیارد متر مکعب خواهد رسید .کمبود آب از یک مشکل زیست محیطی به یک مسئله استراتژیک در روابط بین الملل تبدیل شده است این امر منجر به درگیری های داخلی و تنش های بین المللی کشورهای منطقه و خاورمیانه خواهد شد. کنترل منابع آب به ویژه از طریق حملات سایبری درگیری های مسلحانه اعمال خواهد شد. توافقات آب مرزی در خاورمیانه عمومادر سطح دوجانبه یا سه جانبه باقی ماند و توافق جامعی که شامل کشورهای ساحلی ترکیه و سوریه و عراق با هدف مدیریت یکپارچه منابع آب باشد حاصل نشده است.

بنابراین بحران آب فقط یک مشکل محلی یا ملی نیست، بلکه موضوعی بین‌مرزی و جهانی است. بسیاری از شرکت‌های چندملیتی که در کشورهای ثروتمند مستقر هستند، فرآیند تولید خود را به کشورهای کم‌درآمد منتقل کرده‌اند و همین روند باعث آلودگی منابع آبی در آن کشورها شده است. از سوی دیگر، بسیاری از رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و سفره‌های آب زیرزمینی بین دو یا چند کشور مشترک‌اند. در گزارش ۲۰۲۱ سازمان ملل، تنها ۲۴ کشور اعلام کرده‌اند که برای همه منابع آبی مشترک خود، توافق‌نامه‌های اجرایی و همکاری دارند.

با توجه به آنچه درباره بحران آب گفته شد، توجه به مسأله تأمین، توزیع و بهره‌برداری از منابع و مدیریت آب، یکی از مهمترین چالش‌های دولت‌هاست. با بحرانی که در کشور ما در سال جاری بر سر منابع آب آشامیدنی شهرها پدید آمده، ضرورت پرداختن به موضوع در سطح بسیار بالا و به‌کارگیری همه توان‌ها برای گذر از این بحران ضروری است.